Alevîlik-Bektaşîlik geleneğinde 'Dört Kapı Kırk Makam' prensibi, bireyin olgunlaşma sürecini ifade eden bir eğitim sistemidir. Bu sistemde Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat kapıları birbirini takip eden ve birbirini tamamlayan bir yapı arz eder. Aşağıdaki karşılaştırmalı şemada bu kapıların mahiyetine dair eşleştirmeler yapılmıştır. Verilen bilgilerden hareketle, Hakikat kapısına erişen bir 'can'ın (bireyin) temel niteliği hakkında ne söylenebilir?
Şıklar
Hukuki kuralları hiçe sayarak tamamen bireysel bir ahlak geliştirir.
Eşyanın hakikatine vakıf olup, birleme (tevhit) sırrına ererek varlığı bütünüyle kucaklar.
Sadece mensup olduğu topluluğun (musahibinin) çıkarlarını her şeyin üstünde tutar.
Zahiri ibadetleri tamamen terk edip sadece batıni yorumlarla hayatını sürdürür.
Geçmişteki tüm günahlarından arındığı için artık dini sorumluluğu kalmaz.
Çözüm Açıklaması
Hakikat kapısı, tasavvufi yolculuğun en üst mertebesidir. Bu makamda kişi, her şeyin Allah'tan geldiği ve O'na döneceği bilinciyle (Vahdet-i Vücud anlayışına yakın) evrene sevgi ve adaletle bakar. Hakikat, kuralların (şeriat) ruhunu kavramaktır, onları yok saymak değildir. Diğer şıklar bu derinlikli ahlaki duruşu yanlış yorumlamaktadır.